Şehirler akıllandıkça hayatlarımız kolaylaşıyor… ya da biz öyle sanıyoruz. Bir zamanlar ışıkların bile elle yakıldığı sokaklarda artık sensörler, kameralar, veri toplayan sistemler ve yapay zekâ destekli uygulamalar var. Yollar kendi kendine trafik yönetiyor, otobüs durakları anlık bilgi veriyor, belediye hizmetleri cep telefonuna sığmış durumda. Kâğıttan haritaların yerini GPS, komşulara sorulan yönlerin yerini ise algoritmalar aldı.
Kâğıt üzerinde her şey harika görünüyor. Ama bir sorun var:
Akıllı şehirlerde yaşayan insanlar hiç olmadığı kadar yorgun.
Peki, nasıl oluyor da teknoloji şehirleri güçlendirirken insanları zayıflatıyor?
Algoritmalar Hızlanıyor, İnsanlar Yetişemiyor
Akıllı şehir teknolojileri, yaşam tempomuzu fark ettirmeden yükseltiyor. Ulaşım hızlanıyor, hizmet süreçleri kısalıyor, bekleme süreleri azalıyor. Ama insan psikolojisi teknolojinin hızına ayak uydurabilecek bir yapıda değil.
“Her şey bu kadar hızlı oluyorsa, ben de hızlı olmak zorundayım” duygusu bir baskıya dönüşüyor.
Sonuç: Bitmeyen bir acele hâli ve zihinsel yorgunluk.
Sürekli Bildirim Çağı: Sessizliğin Bittiği Yer
Akıllı şehirlerde telefon sadece telefon değil;
- Trafik yoğunluğu bildiriyor,
- Toplu taşıma saatlerini hatırlatıyor,
- Su kesintisi uyarıyor,
- Enerji tüketimini izliyor,
- Deprem uyarı sistemi,
- Belediye duyuruları,
- Sosyal medya bildirimleri…
Bir noktadan sonra bilgi akışı kolaylıktan çok gürültüye dönüşüyor.
Modern şehirlerde insanlar artık bilgiye sahip oldukları için değil, farkında olmadan bilgiye maruz kaldıkları için yoruluyor.
Gözle Görünmeyen Baskı: Her An İzleniyor Olma Hissi
Güvenlik kameraları, plaka tanıma sistemleri, akıllı kavşaklar, yüz tanıma algoritmaları…
Akıllı şehirler güvenliği artırırken insan zihninde başka bir pencere açıyor:
“Biri beni izliyor mu?”
Bu duygu çok hafif bir tedirginlik gibi başlar ama zamanla zihinsel baskıya dönüşebilir.
İnsanın kendini rahat bırakması için görünmez olabileceği anlara ihtiyacı vardır.
Akıllı şehirlerde bu alan hızla daralıyor.
Bağlantı Var, Bağ Kurmak Yok
İronik ama gerçek:
Teknoloji ilerledikçe insanlar birbirine daha az temas ediyor.
Bir belediye hizmetini yapmak için kimseyle konuşmana gerek yok.
Durakta beklerken sohbet yok, herkes ekrana bakıyor.
Navigasyon varken yol sormak yok.
Akıllı şehirlerde “iletişim” artarken insani temas azalıyor.
İnsan bedeni dijital yükü kaldırıyor ama ruhu çoğu zaman kaldıramıyor.
Konforun Bedeli: Sürekli Ayakta Olmak
Eskiden bir işi halletmek için zaman gerekiyordu; o zaman aynı zamanda bir dinlenme alanıydı.
Bugün her iş bir tuşa basmak kadar kolay.
Kolaylaştıkça çoğalıyor, çoğaldıkça yoruyor.
Her şey “hemen” olabiliyorsa, insan da hep “hazır” olmak zorunda kalıyor.
Bu da zihinsel olarak hiç kapanmayan bir döngü yaratıyor.
Peki Çözüm Ne?
Akıllı şehirler geri gitmeyecek; tam aksine daha da akıllanacak.
Bu yüzden çözüm, teknolojiyi yavaşlatmak değil, insanı merkeze alan bir şehir tasarımı kurmak:
- Gürültüsüz dijital alanlar
- Bildirim yoğunluğunu azaltan uygulamalar
- “Dijital detoks bölgeleri”
- İnsanlarla iletişimi teşvik eden kamusal alanlar
- Engelli ve kırılgan grupları önceleyen tasarımlar
- Veri mahremiyetinde şeffaflık
Kısacası akıllı şehir, sadece cihazların değil, insanın da nefes aldığı şehir olmalı.
Son Söz
Bugünün dünyasında dijital yorgunluk yeni bir toplumsal gerçek.
Akıllı şehirlerde insanlar tükenmiş hissediyorsa bunun nedeni teknoloji değil, teknolojiyle kurduğumuz kontrolsüz ilişki.
Belki de asıl mesele şu:
Şehirler akıllandıkça bizim de kendimize karşı daha akıllı olmamız gerekiyor.
✒️ Tuba Nazlı
Akıllı Şehir Teknolojileri Üzerine Çalışan Araştırmacı & Yazar
Sosyal Bilimler – Şehir Teknolojileri – Dijital Toplum
