Bir sabah uyandığınızda sokağınızdaki fabrikanın dumanı gökyüzünü kapatmış, köyünüzdeki topraklar unutulmuş, komşunuz olan o tanıdık yüzler yerine asırlardır görmediğiniz binlerce yabancı insan devasa şehirlerin sokaklarını doldurmuş olsaydı ne hissederdiniz?
İşte sosyoloji, tarihin en büyük “akıl tutulması” ve “kargaşa” döneminde, tam da bu soruya cevap arayan panik halindeki aydınların masasında doğdu. Fildişi kulelerde kurulmuş sıkıcı teorilerden ziyade; fabrikaların dumanından, giyotinlerin gölgesinden ve yerle bir olan geleneklerin molozları arasından fırlayıp çıkmış isyankâr ve pratik bir çocuktur sosyoloji.
1. Sahnede İki Büyük Deprem: Dünyanın Çivisi Neden Çıktı?
Yüzyıllar boyunca insanlık, dünyayı kilisenin, kralın veya geleneklerin sunduğu hazır reçetelerle okudu. “Tanrı öyle istiyor, kral öyle buyuruyor, gelenekler böyledir” denildiğinde işler tıkırında gidiyordu. Ancak 18. yüzyılın sonuna doğru iki devasa deprem bu konfor alanını dinamitledi:
Fransız Devrimi (1789): Bir sabah Paris’te uyanıyorsunuz ve bin yıllık monarşi, krallık, tanrısal haklar bir anda buharlaşıyor. Sokaklarda “Özgürlük, Eşitlik, Kardeşlik!” çığlıkları atılırken insanlar birbirini kıtır kıtır giyotine gönderiyor. Geleneksel otorite yok olunca, insan zihni şu dehşet verici soruyla baş başa kalıyor: Eski otorite gittiğine göre, bu kalabalıkları birbirine kırdırmadan bir arada tutacak yeni çimento nedir?
Sanayi Devrimi: Toprakla bağını koparan köylüler, duman altı fabrikaların olduğu karanlık metropollere akın etti. İnsanlar makinelerin dişlileri arasında ezilirken, şehirler suçun, yoksulluğun ve amansız bir yalnızlığın merkezi haline geldi.
Eski dünya ölmüş, yeni dünya ise henüz doğmamıştı. Tam bir “ara araf” dönemiydi. İşte sosyoloji, bu kaosun ortasında “Eyvah, toplum elden gidiyor, burayı tekrar nasıl istikrara kavuşturabiliriz?” paniğiyle doğdu.
2. İlk Deli Fikir: “Toplumun da Fizik Kuralları Var!”
Fizikçiler yer çekimini bulmuş, evreni çözmüştü. O dönemdeki entelektüellerin kafasına şu parıl parıl yandı: Doğanın yasaları varsa, toplumun da yasaları olmalı!
Sosyolojinin isim babası olan Auguste Comte, bu yeni bilime ilk başta “Sosyal Fizik” adını taktı. Ona göre toplum da tıpkı insan bedeni gibi bir organizmaydı. Kalbi teklerse bütün vücut çökerdi. Amacı büyüktü: Toplumun hastalıklı huylarını (devrimleri, isyanları, kargaşayı) tıpkı bir doktor gibi teşhis edip reçete yazmak. Yani sosyoloji ilk başta düzenin ve istikrarın bekçisi olarak sahneye çıktı.
3. Dergi İçin Dedikodular: Kurucu Babaların Çatışmaları
Sosyolojinin kurucuları masaya oturduğunda herkesin derdi başka bir telden çalıyor, adeta bugünkü akademik kavgaların temelleri atılıyordu:
Karl Marx der ki: “Bırakın bu düzen masallarını! Problem düzensizlik değil, sermaye. Fabrikatörler işçinin kanını emiyor, ortada devasa bir sömürü var. Toplum dediğiniz şey sınıflar arası savaş alanıdır.” Marx, sosyolojiyi bir çekiç gibi kullanarak sistemi yıkmak istedi.
Émile Durkheim der ki: “Saçmalamayın, bizi bir arada tutan şey ortak değerler ve ahlaktır. Bireyler yalnızlaştıkça intihar ediyor. Toplum bireylerin toplamından ibaret değildir, kendi başına sui generis (başlı başına varlık) bir güçtür.” O, intihar oranlarını inceleyerek sosyolojinin üniversitelerde ayrı bir kürsü olmasını sağlayan “akademik patron” oldu.
Max Weber ekler: “Ekonomi de ahlak da önemli ama asıl motor fikirler ve kültürdür. Protestan ahlakı gelip çatmasa kapitalizm bu kadar hızlı büyümezdi. İnsanların eylemlerine yükledikleri ‘anlamı’ anlamadan sosyoloji yapamazsınız.”
Bugün İçin Ne Anlama Geliyor?
Bugün elinizde telefonla saatlerce reels kaydırırken, “gizli algoritmalar bizi nasıl yönlendiriyor?” diye düşünürken, Tinder’da eş ararken ya da plaza hayatının yabancılaşmasından bunalırsanız bilin ki o ilk fabrikanın dumanını soluyan insanlardan pek de farklı değilsiniz.
Sosyoloji, modern dünyanın getirdiği o görünmez kafesleri fark etmemizi sağlayan bir röntgen cihazıdır. Derginizin sayfalarında okuyucularınıza sorabileceğiniz en çarpıcı soru şudur: Acaba biz mi modern dünyayı yönlendiriyoruz, yoksa modern dünya bizi elleriyle ördüğü bir simülasyonun içine mi hapsetti?